Napoje zero: nazwa handlowa, a bez cukrów to 0,5 g na 100 ml

Na regale stoją obok siebie dwie butelki tego samego napoju: klasyczna i ta z napisem zero. Kluczowa różnica jest ta, której nikt nie czyta: samo słowo zero nie ma w przepisach żadnego progu liczbowego. Próg ma dopiero hasło, które musi mu towarzyszyć — a to zupełnie inna rzecz niż nazwa wariantu. W gazetkach, które zbieramy, mamy 579 promocji na napoje gazowane we wszystkich dziewięciu śledzonych sieciach — kategoria wraca co tydzień, więc warto umieć przeczytać taką butelkę w kilkanaście sekund. Poniżej: co producent musi napisać, gdy w napoju jest słodzik, jakie progi stoją za hasłami o cukrze i kaloriach i dlaczego wersje zero w ogóle powstały.

Gdy w napoju jest słodzik, nazwa wyrobu musi to zdradzić

Substancji słodzącej nie trzeba szukać w drobnym druku. Załącznik III do rozporządzenia (UE) nr 1169/2011 o przekazywaniu konsumentom informacji na temat żywności wymienia sytuacje, w których obok nazwy wyrobu albo w jej pobliżu musi stanąć dodatkowy dopisek. Pięć z nich dotyczy napojów.

Ostatni wiersz ma wyjątek: nie obejmuje napojów na bazie kawy albo herbaty, w których nazwie znajduje się słowo kawa lub herbata. Dlatego mrożona herbata i napój energetyzujący o zbliżonej zawartości kofeiny mają na opakowaniu różne informacje.

Pierwszy wiersz jest najszybszym testem. Dopisek o substancji słodzącej mówi bez czytania składu, że słodycz nie pochodzi wyłącznie z cukru. Dopisek o cukrze i substancji słodzącej znaczy, że w butelce jest jedno i drugie — to częsty wariant w napojach opisywanych jako lżejsze.

Co znaczy zero, a co znaczą hasła obok niego

Zero jest elementem nazwy handlowej. Zamkniętą listę oświadczeń żywieniowych, które wolno umieścić na opakowaniu, zawiera rozporządzenie (WE) nr 1924/2006 w sprawie oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych dotyczących żywności — i słowa zero na niej nie ma. Rozporządzenie pozwala jednak używać nazw handlowych i znaków towarowych dających się odczytać jako oświadczenie, pod warunkiem że towarzyszy im na opakowaniu oświadczenie z listy, spełniające warunki liczbowe. Treść niesie więc hasło pomocnicze, nie nazwa wariantu.

Hasła stawiane przy wersjach zero mówią o trzech różnych rzeczach: braku cukrów, braku wartości energetycznej i redukcji wobec innego wyrobu. Progi dla napojów liczy się na 100 ml, nie na 100 g.

Dwie pułapki wychodzą z tej tabeli od razu. Hasło light nie mówi nic samo z siebie — musi być uzupełnione informacją, który składnik obniżono, bo redukcja bywa liczona od cukrów, ale równie dobrze od kalorii. A napój bez dodatku cukrów nie musi mieć mniej cukrów niż wersja klasyczna, jeśli słodycz wnosi zagęszczony sok; hasło mówi o tym, czego nie dosypano, a nie o tym, ile ostatecznie jest. Rozstrzyga wiersz o cukrach w tabeli wartości odżywczych, którą opisujemy we wpisie o kolumnie na 100 g.

Dlaczego wersje zero w ogóle powstały: opłata od napojów

Od 2021 roku obowiązuje w Polsce opłata od środków spożywczych, w obiegu nazywana opłatą cukrową. Wprowadziła ją nowelizacja ustawy o zdrowiu publicznym — i to ona tłumaczy, dlaczego niemal każda większa rodzina napojów doczekała się wariantu o obniżonej zawartości cukrów.

Najciekawszy jest pierwszy wiersz: część stała należy się także wtedy, gdy w napoju nie ma cukru, a jest sam słodzik. Wersja zero nie jest więc od opłaty wolna — jest wolna jedynie od części zmiennej, która przy mocno dosłodzonym napoju potrafi przewyższyć stałą. Ustawa przewiduje przy tym wyjątki, między innymi dla wyrobów z wysokim udziałem soku i dla roztworów elektrolitowych.

Dwie rzeczy warto tu rozdzielić. Opłata obciąża podmiot wprowadzający napój do sprzedaży detalicznej i jest elementem kosztu, a nie osobną pozycją na paragonie. Kaucja za butelkę działa odwrotnie: dolicza się ją przy kasie i wraca po oddaniu opakowania — rozpisujemy to we wpisie o kaucji przy cenie z gazetki.

Przelicz etykietę na to, co realnie wypijasz

Tabela wartości odżywczych podaje cukry na 100 ml, a nikt nie pije stu mililitrów. Przelicznik jest banalny, ale zmienia odbiór liczby: puszka to 3,3 podstawy, butelka półtoralitrowa piętnaście.

Płaska łyżeczka cukru waży orientacyjnie 4 g, więc ostatni wiersz w butelce półlitrowej to mniej więcej czternaście łyżeczek. Warto zrobić ten rachunek również w drugą stronę: mała puszka potrafi ukryć wysoką zawartość na 100 ml, bo liczba na etykiecie wygląda skromnie, dopóki nie pomnoży się jej przez objętość opakowania. Wersje zero i klasyczne tej samej marki różnią się w tym wierszu najbardziej — i to jedyne miejsce, w którym różnicę widać liczbowo, bo front opakowania obu wariantów wygląda niemal identycznie.

Słodziki w napojach: dwie różne grupy

Substancje słodzące dopuszczone do obrotu w Unii przechodzą ocenę bezpieczeństwa, mają przypisany numer E i ustalone dopuszczalne dzienne spożycie, oznaczane skrótem ADI. Zasady ich stosowania regulują unijne przepisy o dodatkach do żywności, a nie przepisy o znakowaniu. W napojach spotkasz dwie grupy.

Słodziki intensywne to substancje o sile słodzenia wielokrotnie wyższej od cukru, stosowane w ilościach śladowych i praktycznie nieobecne w bilansie energetycznym: aspartam (E 951), acesulfam K (E 950), sukraloza (E 955), glikozydy stewiolowe (E 960), sacharyny (E 954), cyklaminiany (E 952). Aspartam ma osobny obowiązek informacyjny, bo jest źródłem fenyloalaniny. Jego dopuszczalne dzienne spożycie wynosi 40 mg na kilogram masy ciała i zostało potwierdzone w ponownej ocenie aspartamu jako dodatku do żywności, opublikowanej przez Europejski Urząd do spraw Bezpieczeństwa Żywności w 2013 roku.

Poliole, czyli alkohole cukrowe — erytrytol (E 968), ksylitol (E 967), maltitol (E 965) — mają realną, choć niższą od cukru wartość energetyczną i są typowe raczej dla wyrobów stałych niż dla napojów. To one uruchamiają dopisek o możliwym efekcie przeczyszczającym po przekroczeniu progu 10% dodanych polioli — tę samą etykietę w innej kategorii rozbieramy we wpisie o lodach bez cukru.

Woda gazowana, napój gazowany, oranżada

Trzy nazwy z tej samej półki oznaczają trzy różne kategorie. Naturalna woda mineralna nie może być dosładzana ani aromatyzowana — jedynym dopuszczonym zabiegiem jest nasycenie dwutlenkiem węgla, więc woda smakowa nie jest wodą mineralną w rozumieniu przepisów, tylko napojem na bazie wody. Napój gazowany o smaku owocowym nie musi zawierać soku wcale: smak może pochodzić z samego aromatu, a gdy owoc jest wskazany w nazwie jako składnik, jego udział musi być podany liczbowo — inaczej niż przy formule „o smaku”, która takiego obowiązku nie uruchamia. Oranżada to nazwa zwyczajowa bez własnej definicji ilościowej.

Jak porównywać napoje w gazetce

Różnice objętości są w tej kategorii duże, a opakowania zbiorcze mieszają jednostki. Trzy ruchy wystarczą:

1. Sprowadź cenę do litra. Puszka 330 ml, butelka 850 ml i zgrzewka sześciu sztuk nie są porównywalne inaczej, a nietypowe objętości są tu normą. Sposób liczenia w pamięci opisujemy we wpisie o cenie jednostkowej.
2. Sprawdź, czy porównujesz ten sam wariant. Wersja zero i klasyczna dzielą nazwę, ale bywają w różnych gramaturach i opakowaniach zbiorczych.
3. Doliczaj kaucję osobno. Przy zgrzewce mnoży się ona przez liczbę opakowań, więc rachunek przy kasie rośnie wyraźniej niż przy pojedynczej butelce.

Bieżące oferty znajdziesz w gazetkach, a przy wariancie kupowanym regularnie wygodniej jest ustawić alert cenowy niż przeglądać wydania ręcznie.

Ten tekst wyjaśnia zasady znakowania żywności i nie jest poradą żywieniową ani medyczną. Progi z tabel odpowiadają na pytanie, czy wolno tak napisać na opakowaniu, a nie na to, ile i czego warto pić. Decyzje dotyczące diety należą do lekarza lub dietetyka.

FAQ — najczęstsze pytania o cukier i słodziki w napojach

Co dokładnie znaczy słowo zero na butelce napoju?

W sensie prawnym nic — to element nazwy handlowej wariantu. Zamknięta lista oświadczeń żywieniowych z rozporządzenia 1924/2006 nie zawiera słowa zero. Przepisy pozwalają używać takiej nazwy pod warunkiem, że towarzyszy jej na opakowaniu oświadczenie z listy, na przykład o braku cukrów. To tamto hasło niesie warunek liczbowy.

Czym różni się bez cukru od bez dodatku cukru w napoju?

Pierwsze jest oświadczeniem o zawartości i ma próg: najwyżej 0,5 g cukrów na 100 ml. Drugie mówi tylko tyle, że nic słodzącego nie dołożono — cukry naturalnie obecne, na przykład z soku, zostają. Etykieta musi wtedy informować o ich naturalnej obecności.

Czy napój zero jest bezkaloryczny?

Nie wynika to z samej nazwy. Oświadczeniem o braku wartości energetycznej jest dopiero hasło, że napój nie zawiera energii, z progiem najwyżej 4 kcal na 100 ml. Napój może mieć śladowe kalorie i nadal spełniać warunek hasła o braku cukrów. Decyduje tabela wartości odżywczych.

Skąd wiadomo, że napój jest słodzony słodzikiem, bez czytania składu?

Z dopisku przy nazwie wyrobu. Przepisy o informowaniu konsumentów wymagają, aby nazwie towarzyszyła informacja o substancji słodzącej, a gdy w napoju jest jednocześnie cukier i słodzik — o obu naraz.

Co znaczy dopisek zawiera źródło fenyloalaniny?

Że w wyrobie użyto aspartamu albo soli aspartamu i acesulfamu. Fenyloalanina jest produktem rozkładu aspartamu i ma znaczenie dla osób z fenyloketonurią. Dla pozostałych to informacja o użytym dodatku, nie ostrzeżenie.

Czy w napojach gazowanych są poliole?

Rzadko. Alkohole cukrowe, takie jak maltitol czy ksylitol, są typowe raczej dla wyrobów stałych: cukierków, gum i lodów bez dodatku cukru. Jeśli jednak dodanych polioli jest ponad 10%, opakowanie musi nieść informację o możliwym efekcie przeczyszczającym przy spożyciu w nadmiernych ilościach.

Ile cukru jest w puszce 330 ml napoju?

Odpowiedź stoi w wierszu o cukrach w kolumnie na 100 ml, a przelicznik jest prosty: wartość z etykiety mnożysz przez 3,3. Napój z 9 g cukrów na 100 ml daje w puszce niecałe 30 g, czyli orientacyjnie siedem płaskich łyżeczek.

Czy opłata cukrowa dotyczy też napojów zero?

Tak, w części stałej. Wynosi ona 0,50 zł za litr i należy się także wtedy, gdy napój nie zawiera cukrów, ale zawiera jakąkolwiek substancję słodzącą. Wersja zero jest zwolniona jedynie z części zmiennej, naliczanej za każdy gram cukrów powyżej 5 g na 100 ml.

Czy napój light ma mniej cukru niż zwykły?

Niekoniecznie. Hasło light wymaga obniżenia o co najmniej 30% wobec wyrobu porównywalnego, ale redukcja może dotyczyć kalorii albo innego składnika. Dlatego przepisy nakazują wskazać, czego dotyczy — bez tego wskazania hasło nie spełnia warunku.

Jak porównać napój w puszce z napojem w butelce półtoralitrowej?

Sprowadzając obie ceny do litra — etykieta półkowa podaje cenę jednostkową małym drukiem. Przy zgrzewkach warto dodatkowo sprawdzić, czy cena dotyczy opakowania zbiorczego, czy pojedynczej sztuki.

Czy kaucja jest wliczona w cenę napoju z gazetki?

Nie. Cena z kafla dotyczy samego napoju, a kaucja jest doliczana przy kasie od każdego opakowania osobno i wraca po jego oddaniu. Przy zgrzewce różnica między sumą z gazetki a paragonem bywa z tego powodu zauważalna.

Co znaczy ostrzeżenie o wysokiej zawartości kofeiny?

Że napój zawiera powyżej 150 mg kofeiny na litr. Obok ostrzeżenia musi stać informacja o dzieciach oraz kobietach w ciąży i karmiących piersią, a także zawartość kofeiny w miligramach na 100 ml. Wymóg nie obejmuje napojów na bazie kawy i herbaty, w których nazwie występuje słowo kawa lub herbata.

Czy napoje z kofeiną i tauryną może kupić nastolatek?

Zależy od napoju, i to jest sedno. Zakaz obejmuje napoje z zawartością kofeiny powyżej 150 mg na litr albo z dodatkiem tauryny — czyli w praktyce energetyki. Napój gazowany o niższej zawartości kofeiny, na przykład typu cola, zakazowi nie podlega. Zakaz sprzedaży osobom poniżej osiemnastego roku życia obowiązuje od 2024 roku, wprowadzony nowelizacją ustawy o zdrowiu publicznym. Zakaz obejmuje też szkoły i automaty.

Czy woda smakowa gazowana to woda mineralna?

Nie. Naturalna woda mineralna nie może być dosładzana ani aromatyzowana, a jedynym dopuszczonym zabiegiem jest nasycenie dwutlenkiem węgla. Produkt z aromatem albo cukrem jest napojem na bazie wody i podlega tym samym zasadom, łącznie z opłatą od środków spożywczych.

Czy napój gazowany o smaku owocowym zawiera sok?

Nie musi — smak może pochodzić wyłącznie z aromatu. Gdy owoc jest wskazany w nazwie jako składnik, jego udział procentowy musi być podany liczbowo. Jest jednak zapis, który omija tę zasadę zgodnie z prawem: napój o smaku. Gdy nazwa odsyła do smaku, a nie do składnika, obowiązek podania procentu nie powstaje — napój o smaku truskawkowym może nie zawierać truskawki w ogóle.

Czy słodziki użyte w napojach są dopuszczone do obrotu?

Tak. Każda substancja słodząca stosowana w Unii ma numer E, przeszła ocenę bezpieczeństwa przed dopuszczeniem i ma ustalone dopuszczalne dzienne spożycie. Warunki jej użycia w poszczególnych kategoriach żywności określają unijne przepisy o dodatkach do żywności.

Co dalej

• Sok, nektar i napój — trzy różne kategorie i trzy różne progi
• Tabela wartości odżywczych — porównywalna jest tylko kolumna na 100 g
• Woda butelkowana czy kranówka — rodzaje wód i etykieta
• Kaucja a cena w gazetce — co dopłacasz przy kasie
• Porównaj koszyk między sieciami